Spiritualiteit

KUNST EN RELIGIE

Een bezinning door Jan W. Scheffers

bij gelegenheid van de expositie van Martine Buitink, Harold Sarneel en Jan Scheffers in Breda, oktober 2007.

Dit is een verkenning van de relatie tussen kunst en religie. Het is geen zeker weten. Het zijn geen vaste overtuigingen. Het gaat in voorlopigheid over mogelijkheden, gedachten en enkele vermoedens.

Religie geeft samenhang aan gefragmenteerd leven
Ik breng mijn ervaringen op de twee levensgebieden waarop ik bezig samen. Dat is eerst: religie, godsdienst, geloof. Ik heb daar veel geleerd en ook veel afgeleerd. Toch merk ik dat eigenlijk iedereen op een eigen manier religieus is, dat iedereen belang hecht aan die waarde. Ook dat niemand zonder kan. Ieders religie betreft de persoonlijke opvattingen over zin en samenhang in dit gefragmenteerde leven. En iedereen handelt daarnaar, hangt een ethiek aan. Dat kan in een godsdienst, in een kerk, maar dat is niet noodzakelijk; soms zelfs beter van niet.

Religie en kunst geven samenhang aan gefragmenteerd leven
Dat is in de tweede plaats: kunst. Van huis uit ben ik opgegroeid met kunst. Op de HBS gingen we naar musea, naar schoolconcerten. We hadden een schoolkoor waarin ik enthousiast meezong. Op de kweekschool en zelfs bij de voortrekkers werden we ingevoerd in het genot van de klassieke muziek. We bekeken liturgische, kerkelijke en christelijke kunst en kitsch. Martine Buitink: Franciscus en Clara Ik beleefde de toegevoegde waarde van het zelf doen: tekenen, schilderen, aquarel, olieverf, acryl. Ik kreeg het geschenk van goede leermeesters en inspirerende collega's: lange jaren Gerard Menken en nu nog steeds Harold Sarneel. En dan kom je op een gegeven moment zover dat je vindt dat het gerust gezien mag worden. Je durft er mee tevoorschijn te komen. Dan blijkt dat anderen het waarderen, het mooi vinden, het kopen, lenen of fijn vinden om cadeau te krijgen. Zo hebben wij drie├źn enkele malen een gezamenlijke expositie in De Capuchon in Middelburg kunnen houden. En nu zijn we dan hier in het Franciscaans Ontmoetingscentrum van dit Klooster in de Stad Breda naar aanleiding van de feestdag van Franciscus van Assisi. Een prachtige open en gastvrije gelegenheid om ook over de relatie tussen kunst en religie na te denken.

Kunst vertelt een eigen verhaal
Ik schilder figuratief; je kunt zien wat het voorstelt. Ik ben gestimuleerd om steeds vrijer te schilderen: niet te precies, geen fotografisch exacte afbeeldingen, geen fijnschilder. Ik probeer mijn schilderijen open te laten zijn. Ze moeten ruimte laten om er in rond te dwalen, er eigen interpretaties in te leggen. Ik ben geen fotograaf. In ik mag wel zeggen 'onze' kunst is iets meer aan de hand dan een precieze weergave. Het heeft een eigen verhaal. Martine Buitink: Zonnelied Duidelijk is dat met de beelden van Martine Buitink, vooral de zeven elementen van de Lofzang van de Schepselen, het Zonnelied van Franciscus. Ook de wereldmensen van Harold Sarneel hebben hun eigen verhaal, vrij geschilderd met een lichte vertekening van de werkelijkheid. Op mijn afbeelding van de ontmoeting van Franciscus met de melaatse zie je die twee mannen elkaar omhelzen. Maar is dat zo gebeurd? Is dat wel Assisi op de achtergrond? En die rode kleur, dat is in de werkelijkheid nooit zo. En dat andere schilderij van Assisi in het landschap: dat is meer verbeelding dan precieze afbeelding. Dat kan het juist zo boeiend maken.

Samenhang van kunst en religie
Martine Buitink: Zonnelied Ik ging steeds meer de verbanden tussen religie en kunst voelen, ervaren, zien. Beiden schenken ze ons het vermoeden van achterliggende dimensies, door en achter de zichtbare wereld. Beiden verbreken op den duur de beklemmende grenzen van het eindige, het verbrokkelde. Ze kunnen voor onze geest een venster openen dat uitzicht op iets oneindigs doet vermoeden. Of moeilijk gezegd: een besef van transcendentie.

Religie en kunst raken elkaar
Nu moet ik oppassen niet te gaan zweven, niet prekend verbanden te leggen waar ze misschien voor ons helemaal niet zijn. We hebben het tij niet mee. Want het is tegenwoordig een tendens om religie en godsdienst in verband te brengen met conservatisme, zelfs met geweld. Dat geldt voor de islam, het jodendom, het christendom, katholiek en protestant. Dat is begrijpelijk omdat bepaalde vormen en uitingen van deze religies daar volop aanleiding toe geven. Maar religies bieden ook religieuze inspiratie en creatieve krachten tot bewuste en respectvolle omgang met elkaar en de natuur, de schepping. Dan kunnen kunst en religie elkaar weer raken. Kijk naar de elementen van het Zonnelied zoals ze hier staan.

Onbevangen kijken is begin van kunst en van religie
Het begin is: onbevangen kijken. Novalis noemt het oog het spraakorgaan van het gevoel. De ogen zijn de klinkers van ons uitdrukkingsvermogen. De andere expressievormen kunnen we beschouwen als medeklinkers. Wanneer iemand spreekt, kijken we die mens in de ogen. Hierdoor vatten we de gevoelsaccenten die in de woorden worden gelegd, want er wordt meestal meer gezegd dan enkel gesproken zinnen en mededelingen. Leven op ooghoogte met elkaar. Elkaar aanzien. Daar ontstaat de ethiek, vrede. De joodse filosoof Levinas zag in de blik van de ander die ons aanziet, de Ander (met een hoofdletter). Het is volgens hem de bron van de ethiek. Dat is ook franciscaans. Zijn Testament begint Franciscus met de brandende herinnering aan de ontmoeting met de melaatse. Beide mannen zagen hele werelden in elkaars ogen. Voor Franciscus was dit het begin van zijn nieuwe levensvorm. Op ooghoogte.

Kunst leert je te kijken vanuit je hart
Zien is meer dan kijken. Zien doen we ook vanuit ons hart. Bij het zien hoort ook verbeelding. Wij zien soms met gesloten ogen om beelden die opgeslagen liggen in ons hart te laten spreken. Verbeelding kan een wereld scheppen uit het niets, die we zelfs met dichte ogen kunnen zien, omdat ze onder de oppervlakte van het kijken ligt, misschien zelfs deels nog in het verschiet. Harold Sarneel: Ikoon van Franciscus We hebben in onze cultuur van veel en snelle plaatjes iets of iemand nodig, die ons de ogen opent om echt te zien. De hulp van kunst, om te leren kijken met het hart. In ps. 119,18 lezen we: Neem de sluier van mijn ogen, dan zal ik zien hoe wonderlijk mooi uw wet is. In plaats van wet mogen we ook weg lezen. Zien vraagt respect, een zekere afstand van wat we zien, een vorm van onthechting. Dan kunnen we onbevangen kunst zien, ronddwalen in de vrije ruimte van een kunstwerk, het tot onze verbeelding laten spreken. Dat kan gebeuren als ons zien toenadering is, een dialoog met het kunstwerk wil aangaan, als je je wilt laten gezeggen en bereid bent je te verbinden. Met Franciscus en Clara, die je iets aanbieden en vragen, met het Zonnelied in keramiek, met de wereldmensen die ons hier aanzien.

Kunst en religie: zin en samenhang in ons leven
Ik noemde net: tot onze verbeelding laten spreken en je verbinden. Verbinden, verbanden leggen, samenhang aanbrengen tussen de fragmenten van ons bestaan: dat is religio, dat is religie. Religare is verbinden Kuitert zegt heel treffend: Zoals een tafel van hout is, is religie van verbeelding. In beelden geven wij antwoord op onze honger naar levensverband, naar zin en samenhang in ons leven. Het is weet hebben van verbondenheid, van toebehoren. Dat je door iemand gekend en aanvaard bent en omgeven, dat is genade. Dat is ieders persoonlijke religie.

Kunst en religie zijn zusters
Daarom zijn kunst en religie zusters. Want wat op het eerste oog geen nut lijkt te hebben heeft wel zin in de wereld van verbeelding. Als we er de rust en de ruimte voor nemen, kan de schoonheid van de kunst troosten, helen, communiceren en inspireren. In die zin zijn kunst en religie nauw verwant. Ze maken het ons mogelijk onze wereld vorm te geven, te formuleren, uit te drukken, tegen te spreken. We krijgen door communicatie en verbeelding langzaam greep op het mysterie dat we zelf zijn in deze wereld, samen met anderen.

Kunst en religie: het schone, het goede en het ware
Ik wil deze gedachten over de relatie tussen kunst en religie afsluiten met een citaat van Emmanuel Levinas: 'De relatie tot het goddelijke verloopt via de relatie tot de mensen en valt samen met sociale gerechtigheid'. Mijn wens: dat zo het schone ons tot het goede brengt en samen tot het ware van ons bestaan. Zo moge het zijn. Dank je wel.

Wie op bovenstaande een commentaar [of een bijdrage] wil leveren, vragen wij een e-mail te richten aan secretariaat kapucijnen of aan de auteur/kunstenaar Jan Scheffers met in het onderwerp de vermelding "website/spiritualiteit".